Social Self in Adolescence

Psychologiczne Ja w świecie społecznym

Informacje o projekcie

Psychologiczne Ja w świecie społecznym. Przywiązanie, teoria umysłu i pojęcie Ja w okresie adolescencji

Co to znaczy, że chcemy poznać psychologiczne Ja w świecie społecznym? Spróbujemy wyjaśnić, czego dotyczy nasz projekt opisując, co dziś wiemy jako psychologowie o tym, jak człowiek spostrzega siebie, swoje Ja w otaczającym go świecie relacji z innymi ludźmi.

Chcący zrozumieć dowolną sytuację społeczną, każdy z nas musi posiadać w zasobach swojej wiedzy pojęcia odnoszące się do jej kluczowych elementów. Należą do nich właśnie pojęcia dotyczące uczestników tej sytuacji (Ja/Inni) oraz relacji, które pomiędzy tymi uczestnikami zachodzą.

Pierwsze sytuacje społeczne, które tworzymy w toku naszego rozwoju, obejmują najczęściej: nas samych, naszego opiekuna (np. naszą mamę) oraz naszą wzajemną relację, określaną w literaturze jako przywiązanie, czyli długotrwała, emocjonalna więź łącząca rozwijające się dziecko z opiekunem. To właśnie ta relacja staje się po pierwsze – prototypem, czyli wzorcem dla innych związków emocjonalnych, w które będziemy wchodzić na dalszych etapach naszego życia. Po drugie, relacja przwyiązania jest podstawą dla rozwoju naszego poczucia swojej odrębności, które wraz z rozwojem przerodzi się w nasze pojęcie Ja, czyli złożony system subiektywnej wiedzy o sobie samym. A zatem, po pierwsze – na bazie doświadczeń z ważnymi osobami ze swojego otoczenia już we wczesnym dzieciństwie tworzymy model siebie (pojecie Ja), modele innych osób (model Innego) oraz modele relacji z nimi, które wykorzystujemy jako wzorzec na dalszych etapach rozwoju, w późniejszych relacjach, w tym także tych tworzonych w okresie adolescencji z rówieśnikami. Po drugie – modele relacji oraz modele innych osób wpływają na to jak kształtujemy model samego siebie (model Ja), który przeradza się z czasem w coraz dojrzalsze, rozwijające się nieustannie w toku naszego życia pojęcie Ja. Choć brzmi to w sposób bardzo złożony istotne jest przede wszystkim to, że nasza wiedza o sobie (model Ja), tworzy się w naszym społecznym świecie, wśród innych ludzi i relacjach z nimi.

Złożony i rozwojowy charakter naszego pojęcia Ja, czyli naszego systemu myśli i przekonań o sobie, które składa się na naszą wiedzę o sobie, znajduje zarówno swoje wyjaśnienie, jak i zastosowanie właśnie w naszych relacjach z innymi ludźmi. Nasze Ja w dużej mierze zależy od społecznej informacji zwrotnej, czyli reakcji, opinii, myśli czy też przekonań innych ludzi wobec naszej osoby. Nasze Ja staje się jednocześnie systemem regulującym i organizującym nasze społeczne doświadczenia, a więc to, jak reagujemy na innych; jakich osób i kontaktów poszukujemy, aby zgodnie ze swoimi potrzebami wciąż dalej rozbudowywać nasze pojęcie Ja. Bardzo ważne jednak jest to, że aby budować nasze Ja oraz skutecznie regulować nasze relacje społeczne, powinniśmy umieć dostrzegać, rozumieć oraz interpretować myśli i przekonania – nie tylko cudze, ale i własne, które staną się częścią naszej wiedzy o nas. Taką umiejętność zdawania sobie sprawy z tego, że ludzie posiadają wewnętrzne stany umysłowe (intencje, przekonania, motywy, odczucia), oraz z tego, że na ich podstawie kierują swoimi zachowaniami, określa się w literaturze psychologicznej mianem „teorii umysłu”. Teoria umysłu obejmuje zatem zdolności kluczowe dla rozumienia siebie i innych, pozwalające nam wnioskować o tym, co ludzie myślą, czują, zrobią w reakcji na daną sytuację czy zachowanie. Są to umiejętności, które rozwijają się począwszy od 4 r.ż., także poprzez okres adolescencji, głównie w kontekście wchodzenia w relacje z innymi ludźmi. Teoria umysłu powstaje dzięki doświadczaniu różnorodnych sposobów postrzegania danych sytuacji, zjawisk, ludzi przez różne osoby. Dzięki tym doświadczeniom mamy coraz skuteczniejsze i dojrzalsze narzędziem do budowania wiedzy o sobie i innych.

W okresie adolescencji narzędzie to – czyli jak mówimy teoria umysłu - wydaje się być dodatkowo istotne ze względu na przynajmniej dwa zjawiska charakterystyczne dla tego etapu naszego życia. Jest to bowiem okres, któremu towarzyszy z jednej strony – rozwijanie siebie jako jednostki autonomicznej i niezależnej, a z drugiej – dążenie do rozwijania bliskich relacji społecznych z rówieśnikami i zmiany relacji z rodzicami. Jak już wspomniano, bliskie relacje społeczne na bazie przywiązania, formowane początkowo z rodzicami i innymi ważnymi dorosłymi, a w późniejszym okresie – z rówieśnikami, są podstawą rozwoju rozumienia siebie i innych. Coraz dojrzalsze rozumienie siebie i innych możliwe jest z kolei m.in. dzięki teorii umysłu, czyli umiejętności dostrzegania i interpretowania cudzych i własnych stanów umysłowych, która rozwija się także w okresie adolescencji, w kontekście różnych doświadczeń społecznych. Zmiany w rozwoju siebie i swoich relacji z innymi czynią zatem z adolescencji okres usilnego kształtowania się niepowtarzalnej koncepcji siebie jako osoby świadomej swoich stanów i procesów psychicznych, a także – okres tworzenia się i przekształcania wewnętrznych modeli przywiązania, które mogą wpływać zwrotnie na rozwój koncepcji Ja. Wpływ ten może odbywać się za pośrednictwem zdolności rozumienia stanów umysłowych, czyli teorii umysłu.

Zgodnie z naszym przekonaniem, dorastający człowiek, będąc w relacjach z innymi, wykorzystuje psychologiczne narzędzie jakim jest teoria umysłu do rozwijania spójnej i zdrowej koncepcji siebie, która pomoże mu w sposób adaptacyjny funkcjonować w okresie adolescencji na płaszczyźnie społecznej. W tym kontekście kluczowe stają się dwie kwestie. Po pierwsze – opisanie zdolności młodzieży do interpretacji ludzkich myśli i uczuć oraz przedstawienie, jak wiążą się one z koncepcją Ja i koncepcją relacji z innymi. Po drugie – odpowiedzenie na pytanie o to czy i jak teoria umysłu łączy się z postrzeganiem siebie i zmianami w obszarze związków z innymi. Są to dwa cele przyświecające naszym badaniom; cele, których osiągnięcie przyczyni się naszym zdaniem do lepszego zrozumienia sytuacji społecznej adolescentów; lepszego zrozumienia ich pojmowania swojej sytuacji, a w konsekwencji – do wypracowania skutecznych, dodatkowych form rozwijania kompetencji społecznych młodych ludzi i ich najbliższego otoczenia.